Việt luận

Dư luận và báo giới đang bàng hoàng về việc James Foley, một cộng tác viên cho AFP và GlobalPost, bị tổ chức Nhà nước Hồi giáo Iraq và Cận Đông (ISIL) cắt đầu để gửi thông điệp đối với chính phủ Mỹ sau khi Obama ra lệnh không kích ISIL cách đây gần 1 tuần để chặn đà tiến của nhóm này tại Iraq. Điều trớ trêu là ISIL là một tổ chức do chính Mỹ và phương Tây hỗ trợ để chống lại chính phủ Syria, nhưng cũng giống như phe lật đổ chính quyền Gadafi tại Lybia, nó này đã nhanh chóng biến thành một lực lượng Hồi giáo cực đoan, quay lại "cắn" chính nước Mỹ và phương Tây. Điều này cũng giống hệt như trường hợp của Taliban và Al Qaeda trước đây hay xa hơn nữa là chủ nghĩa phát xít tại Đức. Sở dĩ có chuyện trớ trêu như vậy vì chủ nghĩa đế quốc mang trong mình nó những chất kịch độc nên không thể có được khả năng sinh sản lành mạnh. Nó chỉ có thể đẻ ra những quái thai: trong thế kỷ 20, là chủ nghĩa phát xít và trong đầu thế kỷ 21 này là chủ nghĩa khủng bố cực đoan.

Quay trở lại trường hợp của James Foley, để mọi người có thể hình dung chân thực về cuộc sống của những người phóng viên chiến trường này, xin giới thiệu đến bạn đọc bài viết tự sự của Francesca Borri, một freelancer (người làm báo tự do hay còn gọi là cộng tác viên báo chí) người Ý, người đã lăn lộn khắp các chiến trường ở Bắc Phi, Trung Đông, Kosovo,... vì cuộc sống mưu sinh. Qua đó, chúng ta có thể thấy đám "kền kền báo chí" không chỉ sục sạo trong những chủ đề lá cải, giật gân,.. mà cũng chẳng ngại nhẩn nha đếm từng mạng người, từng giọt máu để trang hoàng cho tờ báo của chúng. Bài viết cũng cho thấy một góc nhìn về sự bạc bẽo trong quan hệ giữa người với người và cuộc sống vất vả của những người lao động ở Tây Âu. Bài viết gốc được đăng trên báo Columbia Journalism Review (1/7/2013) với tựa đề Woman's work (Công việc của phụ nữ) và được bạn Nguyễn Thanh Tuấn dịch lại.

Cuối cùng thì anh ta cũng viết thư cho tôi. Sau hơn một năm làm freelance cho anh ta, thời gian mà tôi đã mắc cả thương hàn cũng như là bị bắn vào đầu gối. Biên tập viên của tôi chỉ liên lạc khi nghĩ tôi trong nhóm phóng viên Ý bị bắt cóc ở Syria. Anh ta email và nói, “Nếu có mạng, cô tweet về chuyện bị bắt của mình được không?”

Cùng ngày hôm đó, tôi trở về căn cứ của phe nổi loạn, nơi tôi chống chọi với cái địa ngục có tên Aleppo này. Trong bụi bặm, đói và sợ hãi, tôi hi vọng tìm được người bạn, một lời dịu dàng và một cái ôm. Thay vào đó, tôi nhận được email từ Clara, người đang nghỉ nhờ tại nhà tôi ở Ý. Cô ta gửi tôi tới 8 tin nhắn “Khẩn !”. Hôm nay cô ta muốn tìm thẻ đi spa của tôi để vào đó miễn phí. Các tin nhắn khác trong hòm thư thì đại loại thế này: “Bài viết hôm nay tuyệt vời; tuyệt vời như cuốn sách về Iraq của bạn.” Đáng tiếc là cuốn sách của tôi không phải về Iraq, tôi viết về Kosovo.

Mọi người luôn có hình ảnh lãng mạn: freelancer là những nhà báo dám đổi sự chắc chắn của đồng lương để lấy sự tư do, được đeo đuổi những câu chuyện mình thích. Nhưng chúng tôi không hề tự do chút nào; hoàn toàn ngược lại. Thực tế, cơ hội việc làm duy nhất của tôi lúc này là có mặt ở Syria, nơi không ai muốn đến. Và thậm chí không phải là Aleppo, chính xác tôi phải có mặt ở chiến trường. Các BTV ở Ý chỉ cần máu và súng đạn. Tôi viết về người Hồi giáo và các mạng lưới xã hội của họ, về gốc rễ quyền lực của họ - bài viết phức tạp hơn rất nhiều một bài từ chiến trường. Tôi cố giải thích nhưng chỉ nhận được câu trả lời thế này: “Gì thế này? Sáu ngàn chữ và không có ai chết à?”

Tôi có mặt ở Syria chỉ vì tôi nhìn thấy những bức ảnh của Alessio Romenzi trên tờ Time. Anh đã trốn đến Homs qua đường ống nước khi thậm chí không ai biết gì về Homs. Tôi nhìn thấy những bức ảnh khi đang nghe đài – những đôi mắt đó, nhìn chằm chằm vào tôi; đôi mắt của những người bị quân đội Assad giết hại, từng người một, và chưa hề có ai biết gì về cái nơi tên Homs đó. Có gì đó bóp nghẹt lương tâm tôi và tôi phải đến Syria ngay tức khắc.

Nhưng dù bạn có viết từ Allepo, Gaza hay Rome, BTV không hề thấy sự khác biệt. Bạn vẫn được trả y như vậy: 70USD một bài. Kể cả những nơi ở Syria, nơi giá cả thường đắt gấp ba vì đầu cơ. Ví dụ ngủ ở căn cứ phe nổi dậy, dưới làn đạn pháo và trên cái chiếu giải ở sàn là 50USD/đêm, thuê một xe tốn 250USD/ngày. Kết cục là những rủi ro chỉ nhân lên chứ không hề giảm đi. Bạn không bao giờ có tiền cho bảo hiểm – khoảng 1.000 USD/tháng – và cũng không bao giờ kiếm được một người hỗ trợ ở địa phương hay phiên dịch. Bạn một mình ởnơi chốn lạ. Các BTV biết rõ 70USD/bài sẽ buộc bạn phải tiết kiệm mọi thứ. Họ biết nữa là nếu bạn bị thương nặng thì thà chết đi còn hơn vì bạn sẽ không thể chi trả cho việc bị thương. Nhưng họ sẽ vẫn mua bài viết của bạn…

Với công nghệ truyền thông mới, mọi người hay nghĩ tốc độ là tin tức. Nhưng nó dựa trên cái logic vớ vẩn là: thông tin giờ được chuẩn hoá, tờ báo hay tạp chí của bạn không còn cần sự khác biệt nữa và vì vậy không có lý do gì để trả tiền cho phóng viên. Ví dụ, với tin tức, tôi đã có internet – đồng nghĩa với là miễn phí. Cuộc khủng hoảng hiện nay là ở giới truyền thông chứ không phải ở bạn đọc. Bạn đọc vẫn còn ngoài kia và trái với suy nghĩ của nhiều BTV, những bạn đọc thông minh cần những thứ trình bày rõ ràng chứ không phải là sự giản hoá mọi thứ. Họ muốn hiểu chứ không phải là chỉ biết sơ sài gì đó. Mỗi lần tôi viết tường thuật từ chiến trường, tôi nhận được hàng chục email nói, “bài viết rất hay, nhiều cảnh chi tiết, nhưng tôi muốn hiểu chuyện gì đang diễn ra ở Syria.” Và tôi thường rất vui kể với họ rằng BTV không muốn các bài phân tích. Họ thường gạt bài đi và nói, “Cô nghĩ mình là ai thế, nhóc?” – dù rằng tôi có ba bằng khác nhau, đã viết hai cuốn sách, và đã trải qua hơn 10 năm với các cuộc chiến khác nhau, đầu tiên là cán bộ về nhân quyền và sau đó là nhà báo. Tuổi trẻ của tôi, bất kể là gì, đã vĩnh viễn mất khi những mảnh não người bắn tung toé lên tôi ở Bosnia – khi tôi 23 tuổi.

Rủi ro tối đa: Tác giả né đạn bắn tỉa trong khu phố Salaheddin ở Aleppo (Ảnh: Alessio Romenzi).

Freelancer là những nhà báo hạng hai – dù rằng ở đây tất cả đều là freelancer. Syria là cuộc chiến bẩn thỉu, cuộc chiến của thế kỷ trước. Đó là cuộc chiến kiểu chiến hào giữa phe nổi dậy và phe trung thành với Assad. Chiến tuyến quá gần nhau, họ vừa chửi vừa bắn lẫn nhau. Lần đầu tiên ra chiến tuyến, bạn không tin nổi vào mắt mình vì tưởng những lưỡi lê chỉ còn nằm trong sách lịch sử. Chiến tranh ngày nay là chiến tranh với máy bay không người lái, còn ở Syria họ tranh giành từng mét đất, từng con phố và mọi thứ đều sợ hãi kinh hoàng.

Nhưng BTV ở Ý thì họ coi bạn như đứa trẻ. Bạn có được tấm hình trang bìa, họ nói bạn may mắn có mặt đúng lúc, đúng chỗ. Bạn có câu chuyện độc quyền như tháng 9 năm ngoái tôi viết về thành phố cổ Alleppo, một di sản UNESCO, đang cháy khi quân hai bên giao tranh – khi đó tôi là phóng viên nước ngoài duy nhất ở đó – thì BTV hỏi, “Làm sao tôi giải thích chuyện phóng viên của tôi không vào được còn chị lại vào được đó?” Tôi còn nhận được email từ một BTV khác, “Tôi sẽ mua bài này, nhưng tôi sẽ đăng bài với tên phóng viên của tôi.”

Và rồi, tôi còn là một phụ nữ nữa. Một đêm gần đây, khi đạn pháo đang bắn khắp nơi. Tôi ngồi thu lu một góc, với bộ mặt kiểu bạn biết cái chết có thể đến bất cứ lúc nào. Đúng lúc đấy một phóng viên đi qua, anh ta nhìn tôi từ trên xuống dưới, rồi nói: “Đây không phải là chỗ cho phụ nữ.” Bạn nói gì với cái gã đó đây? Tên ngu đó, đây không phải là chỗ cho bất cứ ai. Tôi có sợ, đó là vì tôi vẫn còn tỉnh táo. Vì ở Aleppo, đâu đâu cũng là đạn súng, là testosterone, và ai cũng bị chấn thương tâm lý gì đó: Henri, lúc nào cũng chỉ nói về chiến tranh; Ryan thì suốt ngày nốc thuốc kích thích amphetamine…và những đêm tôi đeo bộ mặt đau khổ, thực tế là những đêm tôi tự bảo vệ mình, xua đuổi mọi cảm xúc và xúc cảm: đó là những đêm tôi cứu được bản thân mình.

Syria không còn là Syria nữa. Đây là cái nhà thương điên. Đây là nơi một gã Ý thất nghiệp gia nhập al-Qaeda còn bà mẹ anh ta thì suốt ngày lùng anh ta quanh Aleppo để cho anh ta một trận. Rồi có gã du khách Nhật ở ngoài chiến tuyến chỉ vì gã muốn có hai tuần “cảm giác mạnh”; rồi có tay sinh viên luật từ Thuỵ Điển tới đây để tìm bằng chứng của tội ác chiến tranh; rồi những tay nhạc sĩ Mỹ để kiểu râu bin Laden – để giúp họ dễ hoà nhập – dù rằng họ tóc vàng và cao tới 1m93. (Họ thậm chí mua thuốc chống sốt rét dù ở đây không bao giờ có sốt rét)…

Nhưng chúng tôi là phóng viên chiến trường, phải không? Một nhóm anh em (và chị em). Chúng tôi mạo hiểm sinh mạng của mình để mang tiếng nói cho những người không thể lên tiếng. Chúng tôi chứng kiến những cảnh hầu hết mọi người không thấy bao giờ. CHúng tôi là cây kể chuyện của mỗi bữa tối, những vị khách thú vị mà ai cũng muốn mời. Nhưng điều tệ hại là thay vì đoàn kết, chúng tôi chính là kẻ thù tồi tệ nhất của nhau. Lý do 70 USD/bài không phải vì không có tiền – bạn sẽ luôn có tiền để viết về các cô gái của Berlusconi. Vấn đề là nếu bạn ra giá 100 USD thì sẽ có người sẵn sàng làm với giá 70 USD. Đó là cuộc đua khốc liệt nhất. Giống như cô nàng Beatriz, người hôm nay chỉ hướng sai cho tôi để cô ta là người duy nhất đưa tin về một cuộc biểu tình. CÒn tôi thì lọt vào ổ mọt nhóm bắn tỉa chỉ vì bị cô ta lừa. Và chỉ vì một cuộc biểu tình – giống hàng trăm cuộc biểu tình khác.

Nhưng chúng ta giả vờ rằng mình có mặt ở Syria để không ai có thể nói là ‘tôi không biết chuyện gì đang diễn ra ở Syria.” Trong khi thực tế là chúng ta ở đây chỉ để săn giải thưởng, săn sự chú ý. Chúng ta gạt người khác như thể Pulitzer đã gần trong tầm tay – trong khi thực tế là chẳng có gì. Chúng tôi bị kẹp giữa một chế độ sẽ chỉ cấp visa cho nhà báo nếu bạn chống phe nổi dậy, cùng một nhóm nổi dậy mà nếu bạn đi theo họ thì họ sẽ chỉ cho phép bạn coi những gì họ muốn.

Thực tế, chúng tôi là những kẻ thất bại. Hai năm rồi, bạn đọc hầu như không biết Damascus ở đâu, còn thế giới thì lúc nào cũng nói về Syria như “cái bãi hỗn loạn” vì chẳng ai hiểu gì về Syria – chỉ có máu, máu và máu.
Nếu tôi hiểu về chiến tranh, tôi đã không bị phân tâm viết về những kẻ nổi dậy hay phe thân chính quyền, những người Sunni và Shia. Vì câu chuyện duy nhất để viết trong chiến tranh là làm thế nào để sống mà không sợ hãi. Mọi thứ có thể mất tất chỉ trong tích tắc. Nếu tôi biết điều đó, tôi đã không sợ hãi để dám yêu, để dám làm trong đời, thay vì ở đây, tự ôm mình trong bóng tối hôi hám này, hối tiếc tất cả những gì chưa làm, những gì chưa nói. Các bạn những người ngày mai còn sống, bạn đang chờ đợi điều gì? Tại sao bạn không yêu đủ nhiều? Các bạn có mọi thứ và tại sao các bạn sợ hãi?

(Ngoại trừ Alessio Romenzi, tên mọi nhân vật ở đây đều đã thay đổi.)
Francesca Borri

Mấy hôm nay dư luận đang "dậy sóng" vì một bài báo trên trang RIA Novosti của Nga, có những nhận định sai trái về mối quan hệ Việt - Trung thời điểm hiện tại cũng như trong quá khứ. Đây thực sự là một cú sốc đối với nhiều người vì chúng ta đã quen với "mối thâm tình" Nga - Việt từ gần hơn nửa thế kỷ nay. Bài viết đó đã nhận được nhiều phản ứng của bạn đọc Việt cũng như Nga và nhà báo Trần Đăng Tuấn, nguyên Phó Tổng Giám đốc VTV, cũng đã gửi thư ngỏ đến TGĐ tổ hợp truyền thông 'Nước Nga ngày nay' để đưa ra lời mời "thảo luận mở" với tác giả bài viết, ông Dmitri Kosyrev.
Như vậy có thể thấy trong thời đại thông tin ngày nay, "lều báo" hay đám bồi bút có mặt ở khắp nơi!
Dưới đây, chúng tôi xin giới thiệu với các bạn bài viết "gốc" của tác giả Lưu Hải Hà gửi đăng trên VTCnews về vấn đề này.


RIA Novosti (РИА Новости) hoặc ngắn gọn là RIA là một trong những hãng thông tấn lớn nhất Liên Xô và Nga. Mục tiêu của hãng – đưa tin một cách nhanh chóng, cân nhắc và khách quan về các sự kiện trên thế giới, truyền đạt tới công chúng quốc tế về cái nhìn của Nga đối với tình hình (Xem tại http://ria.ru/docs/about/index.html).

Với một bề dày truyền thống và sứ mạng phát biểu như vậy, bài báo “Những thỏa thuận giữa Moskva và Bắc Kinh tốt hơn mọi thông báo” (Соглашения между Москвой и Пекином лучше всяких деклараций) của Dmitri Kosyrev đăng trên RIA Novosti đã gây thất vọng sâu sắc cho người Việt Nam.

Bài báo mở đầu bằng những nhận định của các chuyên gia khác nhau trước chuyến thăm Trung Quốc của tổng thống LB Nga Vladimir Putin, và ngay sau đó là một tiểu mục về “Ucraina của Trung Quốc”. Tác giả Kosyrev khẳng định một cách đầy võ đoán – Việt Nam và Philippines đóng vai trò giữa Trung Quốc với Mỹ và phương Tây tương tự như Ucraina đã làm đối với Nga. Việc Trung Quốc sơ tán người dân sau những sự kiện đáng tiếc ở Bình Dương và Hà Tĩnh được Kosyrev cho rằng “Trung Quốc đã phải cứu công dân của mình khỏi bạo loạn ở Việt Nam”. Đó là một góc nhìn kỳ lạ, cố tình gây căng thẳng một cách không cần thiết.

Tiểu mục tiếp theo trong bài báo “Việt Nam – không phải Trung Quốc”. Trong tiểu mục này, Kosyrev đã xuyên tạc sự thật khi viết dàn khoan là nằm trên thềm lục địa, cách bờ biển Trung Quốc 27 km và cách bờ biển Việt Nam tận 241 km, cố tình cho rằng quần đảo Hoàng Sa hoàn toàn thuộc về Trung Quốc. Trong tiểu mục này, Kosyrev có một đoạn nhấn mạnh đóng khung rất đáng phê phán. Xin dẫn ra nguyên văn và phần dịch:

Почему Вьетнам — это китайская Украина: история очень давняя. Две тысячи лет назад Вьетнам был частью Китая. Но с 880 года — уже нет. Все последующие века вьетнамские интеллектуалы тратили немало усилий, чтобы показать: Вьетнам — не Китай.

Tại sao Việt Nam lại là Ucraina của Trung Quốc: đó là lịch sử lâu đời. Hai ngàn năm trước, Việt Nam là một phần của Trung Quốc. Nhưng từ năm 880 – thì không còn. Tất cả các thế kỷ tiếp theo giới trí thức Việt Nam đã bỏ ra rất nhiều công sức để chứng tỏ: Việt Nam – không phải Trung Quốc.

Đây là đoạn trích khiến cho bất kỳ một người dân Việt Nam yêu nước nào cũng phải thấy phẫn nộ. Đúng, trong lịch sử Việt Nam có khoảng đen của 1000 năm Bắc thuộc, đó là thời kỳ Việt Nam bị Trung Quốc cai trị, nhưng trước đó và sau đó, Việt Nam luôn là quốc gia độc lập với Trung Quốc. Không thể hình dung được, một nhà báo chuyên về khu vực Đông Nam Á với bao nhiêu năm kinh nghiệm lại có thể thể hiện sự yếu kém về mặt kiến thức như vậy. Đây chỉ có thể là sự cố tình bẻ cong sự thật lịch sử mà thôi.

Tiếp đó, tác giả Kosyrev tiếp tục đưa ra những luận cứ rất đáng tranh cãi - tỉnh Quảng Đông của Trung Quốc rất giống với Việt Nam, ngôn ngữ của tỉnh này cũng khó hiểu đối với người Trung Quốc từ các tỉnh khác, cũng như tiếng Việt. Không thể hiểu nổi lô gic của tác giả trong luận cứ này. Kosyrev cũng hoàn toàn bỏ qua những khác biệt về bề ngoài, ngôn ngữ, văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc, để đưa đến một kết luận: tình hình làm cho Việt Nam trở thành một công cụ thuận tiện để tạo ra vấn đề cho Trung Quốc - như Ucraina đối với Nga.

Tiếp theo, trong bài báo nêu trên, tác giả thông tin về dự định muốn quay lại khu vực Đông Nam Á của Mỹ, và kết luận – tình hình hoàn toàn giống như những điều Mỹ đã làm ở Grudia và Ucraina đối với Nga, chỉ có điều, vai đối trọng với Mỹ được giao cho Trung Quốc. Người đọc có thể thấy ngay – Kosyrev muốn biện hộ cho các hành động vũ lực trong tương lai gần của Trung Quốc, quả là một mong muốn hết sức vô tư của tác giả.

Và trong phần kết luận, tác giả bài báo cho rằng, việc một số lượng kỷ lục các thỏa thuận được ký giữa Nga và Trung Quốc còn tốt hơn mọi tuyên bố to tát, vì những tuyên bố to tát này là dành cho công chúng, mị dân. Còn Nga và Trung Quốc thì hành động theo những gì họ thấy cần.

Ngay từ khi được đưa lên trang web của RIA Novosti, bài báo này đã khiến cho nhiều người đọc Việt Nam, và không chỉ Việt Nam phẫn nộ. Những bình luận của độc giả ngay dưới bài báo, cũng như trên trang Facebook của RIA cũng cho thấy điều này.

Độc giả Hoang Thu Huong đã bình luận:

Thật là vớ vẩn khi viết: "Việt Nam là một phần của Trung Quốc" , và quần đảo Hoàng Sa "bờ biển của Trung Quốc".

Việt Nam đã nhiều lần bị Trung Quốc xâm chiếm, thậm chí trong quá khứ xa xôi bị Trung Quốc cai trị gần một ngàn năm, nhưng không bao giờ Việt Nam là một phần của Trung Quốc. Và Quần đảo Hoàng Sa cũng không thuộc Trung Quốc - chỉ có Trung Quốc cố gắng bằng mọi cách để biến chúng thành của riêng mình thôi. Các luận cứ trong bài báo của Dmitry Kosyrev là không đúng sự thật. Tôi mong rằng tác giả nghiên cứu lịch sử Việt Nam không phải với góc nhìn Trung Quốc, mà từ một quan điểm khách quan hơn.

Ngoài ra, Việt Nam hoàn toàn không phải là Ucraina của Trung Quốc! Đó là một sự xuyên tạc lịch sử của tác giả.

Đáng tiếc, RIA Novosti, Dmitry Kosirev – là những cái tên uy tín, nhưng việc xuất bản bài viết nói trên khiến cho RIA Novosti làm xấu đi hình ảnh của mình không chỉ ở Việt Nam mà còn ở nhiều nước trên thế giới.

Độc giả Nguyen Nhu Man thì viết:

Ít ra, không thể viết rằng các hòn đảo đang tranh chấp lại thuộc hoàn toàn về một bên như thế. Tôi muốn nhắc cho tác giả, rằng Philippines và Việt Nam đã nhiều lần yêu cầu Trung Quốc giải quyết vấn đề về các hòn đảo tranh chấp ở Biển Đông, nhưng Trung Quốc luôn từ chối. Còn sự phủ nhận khác biệt giữa Việt Nam và Trung Quốc của tác giả thì hoàn toàn phi lô gic.

Rất nhiều độc giả khác cho rằng bài báo đã làm cho họ thất vọng, đặc biệt với sự “khách quan” của Dmitry Kosyrev.

Độc giả Nam Eto Ya thì viết:

Việt Nam và Trung Quốc không phải là Ucraina và Nga thời kỳ Liên Xô. Cho đến năm 1974 Quần đảo Hoàng Sa thuộc về Việt Nam, không có tranh cấp gì. Trung Quốc đã chiếm quần đảo này trong thời gian chiến tranh Việt Nam. Đó là lịch sử!

Độc giả Svetlana Potapova thì viết: “Đây là một sự khiêu khích khủng khiếp chứ không phải bài báo”!



Còn độc giả Nguyễn Đình Hiển thì thất vọng với RIA Novosti:
"RIA là một hãng tin nghiêm túc, vậy mà lại cho phép mình mắc những lỗi sơ đẳng và ngu ngốc như vậy!"



Thật đáng tiếc, với bề dày truyền thống của mình RIA Novosti lại để bài báo trên xuất hiện trên trang của mình, trong khi nhiều nhà báo nghiêm túc, nhiều tờ báo khác lại đăng những bài viết khách quan và cân nhắc hơn nhiều!